In het kort. Schijnzelfstandigheid betekent dat je als zelfstandige factureert, maar in de praktijk onder gezag werkt. De Arbeidsrelatiewet van 27 december 2006 toetst dat aan vier algemene criteria. Voor IT en consultancy geldt geen sectoraal vermoeden. Wordt je relatie geherkwalificeerd, dan betaalt je opdrachtgever achterstallige RSZ-bijdragen met opslag en intrest.
Je werkt al maanden voltijds bij dezelfde klant, op hun kantoor, met hun laptop en in hun scrumteam. Op papier ben je freelance IT-consultant. Voor de RSZ kan dat beeld er heel anders uitzien.
Schijnzelfstandigheid is geen theoretisch risico. Een sociale inspectie, een conflict met de klant of een ziekteperiode kan de vraag op tafel leggen. Het antwoord hangt niet af van het etiket op je contract, maar van hoe je samenwerking echt verloopt.
Wat is schijnzelfstandigheid precies?
Een schijnzelfstandige heeft het sociaal statuut van zelfstandige, maar oefent zijn activiteit in werkelijkheid uit onder het gezag van een werkgever. Het onderscheid tussen werknemer en zelfstandige draait volledig rond die gezagsverhouding.
Het wettelijk kader staat in de Programmawet (I) van 27 december 2006, titel XIII, beter bekend als de Arbeidsrelatiewet (art. 328 tot 343). Die wet vertrekt van de vrije keuze van de partijen. Die keuze blijft overeind, op voorwaarde dat de concrete uitvoering ermee overeenstemt.
Een aantal elementen zijn neutraal: de titel van je overeenkomst, je inschrijving in de KBO, je btw-nummer of je aansluiting bij een sociaal verzekeringsfonds. Ze bewijzen op zich niets. Een consultant die "op zelfstandige basis voor zijn baas werkt", met alle formaliteiten in orde, kan dus nog altijd een werknemer zijn.
Welke criteria hanteert de Arbeidsrelatiewet?
De vier algemene criteria
De aan- of afwezigheid van gezag wordt beoordeeld aan de hand van vier algemene criteria (art. 333):
De wil van de partijen, zoals uitgedrukt in de overeenkomst, voor zover die overeenstemt met de concrete uitvoering.
De vrijheid om je werktijd te organiseren, zoals zelf je uren en vakantie bepalen.
De vrijheid om je werk te organiseren, zonder precieze onderrichtingen van een hiërarchische meerdere.
De mogelijkheid tot hiërarchische controle, zoals een rapporteringsplicht of interne sancties.
Geen enkel criterium is op zich doorslaggevend. Een timesheet invullen voor de facturatie wijst niet automatisch op gezag. Wel telt het geheel: vaste uren, verlof laten goedkeuren, functioneringsgesprekken en een leidinggevende die je taken verdeelt, wijzen samen sterk richting werknemer.
Het sectorale vermoeden met negen criteria
Voor zes sectoren voorziet art. 337/2 een weerlegbaar vermoeden: bouw, bewaking, vervoer, schoonmaak, landbouw en tuinbouw. Daar wordt de relatie vermoed een arbeidsovereenkomst te zijn als meer dan de helft van negen sociaaleconomische criteria vervuld is. Voorbeelden zijn het ontbreken van financieel risico, een gegarandeerde vaste vergoeding, geen eigen personeel en hoofdzakelijk voor één medecontractant werken. Voor platformwerk geldt sinds 1 januari 2023 een apart vermoeden met acht criteria.
IT en consultancy staan niet op die lijst. Als IT-consultant val je dus enkel onder de vier algemene criteria. De negen criteria blijven wel een nuttige zelftest: werk je voor één klant, met diens materiaal en tegen een vaste dagprijs zonder enig ondernemersrisico, dan verzwakt dat je positie.
Wat gebeurt er bij herkwalificatie?
Oordeelt de RSZ of de arbeidsrechtbank dat je werknemer bent, dan heeft dat zware gevolgen, vooral voor je opdrachtgever:
De opdrachtgever wordt met terugwerkende kracht werkgever en betaalt de achterstallige werkgevers- en werknemersbijdragen.
Stand oktober 2026 komt daar een bijdrageopslag van 10% en een verwijlintrest van 7% per jaar bij.
Je aansluiting als zelfstandige wordt stopgezet. Ten onrechte betaalde zelfstandigenbijdragen kan je terugvorderen bij je sociaal verzekeringsfonds, binnen de wettelijke termijn.
Je verwerft arbeidsrechtelijke rechten zoals opzeggingstermijnen, vakantiegeld en eindejaarspremie.
Fiscaal wordt je inkomen loon in plaats van winst of baten, met gevolgen voor bedrijfsvoorheffing, kostenaftrek en btw.
Ook voor jou is het niet zonder risico. Uitkeringen die je als zelfstandige ontving, zoals ziekte-uitkeringen, kan het ziekenfonds herzien.
Hoe krijg je vooraf zekerheid via de Commissie?
De Administratieve Commissie ter regeling van de arbeidsrelatie, ingebed bij de FOD Sociale Zekerheid, beoordeelt of je werknemer of zelfstandige bent. Je dient een aanvraag in vóór de start van de samenwerking, binnen één jaar na de start, of binnen één jaar na een nieuw element.
Je kiest tussen een niet-bindend advies en een rulingbeslissing. Een beslissing komt er binnen drie maanden, verlengd met de tijd die je nodig hebt om bijkomende stukken te bezorgen. Ze bindt de RSZ, het RSVZ en de sociale verzekeringsfondsen, zolang de voorwaarden van je samenwerking niet wijzigen. Loopt er al een sociale inspectie of een rechtszaak, dan is je aanvraag niet ontvankelijk.
Hoe beperk je het risico als IT-consultant?
Wat je in de praktijk doet, weegt zwaarder dan wat je contract zegt. Deze punten versterken je positie als zelfstandige:
Leg in je overeenkomst een concreet project of resultaat vast, geen open terbeschikkingstelling.
Bepaal zelf je uren en je vakantie, en laat die niet goedkeuren als verlof.
Werk voor meerdere klanten of bouw er bewust aan, ook al is één opdracht dominant.
Gebruik je eigen laptop, licenties en opleidingen, en factureer zelf je tarief.
Neem niet deel aan evaluatiegesprekken of personeelsevents van de klant.
Werk je via een interim- of consultancybureau, controleer dan wie je instructies geeft en wie je opvolgt.
Extra voorzichtig moet je zijn als ex-werknemer die freelance verder werkt voor je vroegere werkgever. Zelfde bureau, zelfde baas, zelfde taken: dat is het klassieke scenario waarin een inspecteur doorvraagt. Herdefinieer je rol bewust, bijvoorbeeld als afgebakend project, en overweeg een ruling binnen het eerste jaar. Meer over de start lees je in ons artikel over freelancer worden in België.
En bedrijfsleiders met een managementvennootschap?
Factureer je via je eigen vennootschap, dan ben je als bestuurder sociaal zelfstandige. Dat neemt de vraag niet weg hoe je in de praktijk samenwerkt met de eindklant. Een sociale inspectie kijkt naar de concrete arbeidsrelatie, ook als er een vennootschap tussen zit.
Een managementvennootschap kan fiscaal interessant zijn, maar ze werkt pas goed met een echte zelfstandige samenwerking. Lees hoe je dat afweegt in ons artikel over wanneer een managementvennootschap loont. Uiterlijk op 2 december 2026 moet België ook de Europese platformrichtlijn omzetten; volg de uitvoering op als je via een digitaal platform opdrachten binnenhaalt.
Besluit
Schijnzelfstandigheid draait om gezag, niet om formaliteiten. Als IT-consultant val je niet onder een sectoraal vermoeden, maar de vier algemene criteria gelden volop. Leg je afspraken helder vast, leef ze ook na en vraag bij twijfel tijdig een ruling aan.
Werk je als IT-consultant of freelancer voor één grote klant? Neem contact op en we toetsen je samenwerking aan de criteria. Lees ook hoe we IT-freelancers en consultants begeleiden.
